THƯ VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

A Voyage to Cochinchina in the Years 1792 and 1793 được xuất bản tại London năm 1806, do John Barrow (1764 - 1848) biên soạn. Tác phẩm được xây dựng trên cơ sở những ghi chép và quan sát của tác giả trong chuyến hải trình cùng phái bộ ngoại giao của George Macartney trên đường sang Trung Quốc có dừng chân tại Đàng Trong (Cochinchina) vào các năm 1792 - 1793, đúng vào thời điểm cuộc chiến giữa Nguyễn Ánh và nhà Tây Sơn vẫn đang diễn ra. Đây được xem là một trong những nguồn tư liệu tiếng Anh sớm và có giá trị về lịch sử, xã hội và đời sống của Đàng Trong cuối thế kỷ XVIII, được nhiều nhà nghiên cứu Việt Nam và quốc tế khai thác, đối chiếu trong nghiên cứu lịch sử Việt Nam.

Cuốn sách gồm khoảng 447 trang, chia thành nhiều chương. Các chương đầu mô tả hành trình qua Madeira, Brazil, Java và Batavia (Jakarta ngày nay). Đối với giới nghiên cứu Việt Nam, 3 chương có giá trị nổi bật nhất là:

• Chương IX: Cochinchina (Đàng Trong)
• Chương X: General Sketch of the Manners, Character, and Condition of the Natives of Turon (Mô tả về con người và xã hội vùng Tourane – Đà Nẵng)
• Chương XI: Advantages of a Commercial Intercourse with Cochinchina (Tiềm năng thương mại của Đàng Trong)

Nội dung chính

Năm 1792, John Barrow, khi đó mới ngoài hai mươi tuổi, tham gia phái bộ ngoại giao của Vương quốc Anh do Bá tước George Macartney dẫn đầu trên hành trình sang triều đình nhà Thanh. Đây là sứ mệnh do vua George III cử đi với mục tiêu thiết lập quan hệ ngoại giao và mở rộng thương mại với Đế quốc Thanh dưới triều vua Càn Long. Những ghi chép của Barrow trong chuyến hải trình này về sau trở thành một trong những nguồn tư liệu phương Tây quan trọng nhất về Việt Nam cuối thế kỷ XVIII.

Đoàn sứ bộ khởi hành từ Anh trên ba con tàu gồm Lion, Hindostan và chiến hạm hộ tống Jackal, vượt Đại Tây Dương qua Rio de Janeiro (Brazil), tiếp tục đến đảo Java rồi tiến vào Biển Đông trước khi đến Trung Hoa. Trên đường đi, đoàn dừng chân tại vịnh Tourane (Đà Nẵng) để nghỉ ngơi và bổ sung lương thực, nước ngọt. Khoảng thời gian lưu lại nơi đây đã tạo điều kiện để John Barrow trực tiếp quan sát và ghi chép tỉ mỉ về con người, phong tục, cảnh quan và đời sống xã hội Đàng Trong.

Chuyến đi của Barrow diễn ra vào một thời điểm đặc biệt của lịch sử Việt Nam. Năm 1792, vua Quang Trung vừa qua đời, triều Tây Sơn ở Phú Xuân do vua Cảnh Thịnh (Nguyễn Quang Toản) đứng đầu đang từng bước suy yếu bởi những mâu thuẫn nội bộ và sự phân hóa quyền lực trong triều đình. Trong khi đó, Nguyễn Ánh tiếp tục củng cố lực lượng ở phương Nam, chuẩn bị cho cuộc phản công nhằm thống nhất đất nước. Chính bối cảnh lịch sử ấy đã khiến những ghi chép của Barrow trở thành nguồn tư liệu có giá trị, phản ánh diện mạo Đàng Trong ngay trước khi triều Nguyễn được thiết lập.

Trong các chương viết về Đàng Trong, Barrow dành nhiều trang mô tả phong tục, tập quán của cư dân vùng ourane (Đà Nẵng). Từ tục ăn trầu, cách búi tóc, trang phục, sinh hoạt hằng ngày đến thái độ cởi mở nhưng không kém phần hiếu kỳ của người dân trước những vị khách châu Âu đều được ông quan sát khá kỹ lưỡng. Dưới góc nhìn của một người Anh cuối thế kỷ XVIII, những nhận xét của Barrow vừa phản ánh thực tế mà ông quan sát được, vừa thể hiện cách nhìn và hệ giá trị của một học giả phương Tây đương thời. Ông viết:

"Y phục của người Cochinchine (Đàng Trong) không chỉ thay đổi mà còn được giản lược đáng kể. Họ không đi những đôi giày to, không đi tất hay không đi ủng may bằng satin cồng kềnh. Họ càng không mặc váy lót vải bông mà họ luôn đi chân trần. Họ có mái tóc đen dài, giống của người Mã Lai, thường được búi thành búi to, giữ chặt trên đỉnh đầu… Trên thực tế, nam hay nữ đều nhìn khá thô kệch, nước da sẫm như người Mã Lai, và giống như những người ấy, tục lệ nhai trầu làm đỏ môi và đen răng lại càng khiến họ kém sắc so với tự nhiên..." (tạm dịch, Chương X, tr. 303 và 308).

Ngày nay, những nhận xét này được các nhà nghiên cứu tiếp cận với tinh thần phê phán, bởi chúng phản ánh không chỉ hiện thực xã hội Việt Nam mà còn cả cách nhìn và hệ giá trị của một học giả phương Tây ở cuối thế kỷ XVIII.

Không chỉ quan tâm đến đời sống thường nhật, Barrow còn đặc biệt chú ý đến các hoạt động văn hóa và kỹ thuật của cư dân Đàng Trong. Ông ghi lại những buổi biểu diễn ca múa nhạc truyền thống, các trò chơi dân gian như đá cầu, kỹ thuật đóng tàu của ngư dân miền biển cũng như hoạt động giao thương tại các cảng ven biển. Những ghi chép này không chỉ phản ánh đời sống sinh hoạt của cư dân địa phương mà còn cho thấy sự quan sát khá toàn diện của tác giả đối với nhiều khía cạnh của xã hội Đàng Trong cuối thế kỷ XVIII.

Một chi tiết đáng chú ý là Barrow đã ký âm một số từ tiếng Việt bằng hệ chữ Quốc ngữ do các giáo sĩ phương Tây sử dụng lúc bấy giờ, như Sai-Goòng (Sài Gòn), chung-tooi (chúng tôi), chung-bai (chúng bây), hay Turon (Đà Nẵng). Mặc dù còn mang dấu ấn của phương thức phiên âm đương thời, những ghi chép ngôn ngữ này ngày nay trở thành nguồn tư liệu quý cho việc nghiên cứu lịch sử hình thành và phát triển của chữ Quốc ngữ.

Với tư duy của một nhà địa lý và nhà quan sát chính trị, Barrow cũng dành nhiều trang phân tích vị trí địa lý của Đà Nẵng. Ông đánh giá Tourane là một trong những vịnh nước sâu thuận lợi nhất khu vực, có nhiều tiềm năng phát triển thành cảng biển và trung tâm thương mại quốc tế, đồng thời là điểm dừng chân lý tưởng trên tuyến hàng hải giữa Đông Nam Á và Trung Hoa. Những nhận định này cho thấy người Anh đã sớm nhận thức được giá trị chiến lược của vùng duyên hải miền Trung Việt Nam trong mạng lưới thương mại quốc tế.

Toàn bộ những ghi chép về Việt Nam được tập trung trong ba chương (IX–XI), từ trang 243 đến trang 360 của tác phẩm. Chỉ trong hơn một trăm trang sách nhưng John Barrow đã phác họa khá toàn diện diện mạo của Đàng Trong cuối thế kỷ XVIII, từ cảnh quan thiên nhiên, cư dân, phong tục, hoạt động thương mại đến những nhận xét về địa lý, quân sự và triển vọng phát triển của vùng đất này. Đến nay, A Voyage to Cochinchina in the Years 1792 and 1793 vẫn được đánh giá là một trong những nguồn tư liệu tiếng Anh sớm và đầy đủ nhất về Đàng Trong trước khi vua Gia Long thống nhất đất nước năm 1802. Giá trị của tác phẩm không chỉ nằm ở những quan sát trực tiếp của tác giả mà còn ở khả năng cung cấp nguồn tư liệu để đối chiếu với các nguồn sử liệu Việt Nam và phương Tây khác để tái hiện một cách sinh động diện mạo Việt Nam cuối thế kỷ XVIII.

Bên cạnh phần văn bản, cuốn sách còn chứa nhiều tranh minh họa và phong cảnh được các thành viên trong phái bộ thực hiện trong chuyến đi. Những hình ảnh về Đà Nẵng, Hội An, tàu thuyền, cư dân và cảnh quan ven biển góp phần giúp người đọc ngày nay hình dung rõ hơn về không gian lịch sử của Đàng Trong hơn hai thế kỷ trước. Chính sự kết hợp giữa ghi chép du hành, quan sát địa lý, tư liệu dân tộc học và minh họa trực quan đã làm nên sức hấp dẫn cũng như giá trị lâu bền của tác phẩm trong nghiên cứu lịch sử và Việt Nam học.

Giá trị sử liệu

Cuốn sách được đánh giá cao vì:

(1) Là nguồn tư liệu gần như đương thời

Barrow quan sát Việt Nam chỉ khoảng 10 năm trước khi Nguyễn Ánh thống nhất đất nước (1802). Vì vậy, nhiều ghi chép phản ánh khá chân thực bối cảnh cuối thế kỷ XVIII.

(2) Cung cấp góc nhìn của người Anh

Khác với các giáo sĩ Pháp như Pierre Pigneau de Béhaine (Bá Đa Lộc), Barrow nhìn Việt Nam chủ yếu dưới góc độ thương mại, địa chính trị và hàng hải.

(3) Có nhiều tranh khắc và bản đồ

- Cuốn sách minh họa bằng các bản khắc về: Hội An (Faifo), Đà Nẵng (Tourane), Tàu thuyền, Trang phục người Việt, Phong cảnh và động thực vật.

Những hình ảnh này hiện vẫn được sử dụng trong nhiều công trình nghiên cứu lịch sử Việt Nam.