Khoa học xã hội và nhân văn trong thời đại AI: Từ tri thức đến trách nhiệm và hành động
Trong khuôn khổ Diễn đàn Nhân văn Mùa thu Hà Nội 2026, phiên thảo luận bàn tròn “The Social Sciences and Humanities in the Era of Artificial Intelligence” ngày 24/10/2026 đã mở ra một cuộc đối thoại đa chiều về những thay đổi mà AI đang tạo ra đối với nghiên cứu, giáo dục và đời sống xã hội. Với vai trò host, PGS.TS. Đỗ Văn Hùng – Trưởng Khoa Quản trị thông tin – dẫn dắt cuộc trao đổi từ câu chuyện tri thức tới những vấn đề về con người, văn hóa, trách nhiệm và cách các trường đại học cần thích ứng trong bối cảnh mới
Diễn đàn Nhân văn Mùa thu Hà Nội 2026 hướng tới việc đưa tri thức khoa học xã hội và nhân văn tham gia sâu hơn vào quá trình kiến tạo giá trị phát triển. Với tinh thần đó, phiên bàn tròn về khoa học xã hội và nhân văn trong thời đại AI không đặt công nghệ ở vị trí trung tâm duy nhất, mà đặt con người vào trong mối quan hệ với công nghệ: con người tạo ra tri thức như thế nào, kiểm chứng ra sao, chịu trách nhiệm ở đâu và cần chuẩn bị những năng lực gì khi AI ngày càng hiện diện sâu trong nghiên cứu, giáo dục và môi trường nghề nghiệp.
Tham gia tọa đàm có TS. Đặng Văn Huấn – Phó Cục trưởng Cục Giáo dục Đại học, Bộ Giáo dục và Đào tạo; GS. Rory McGreal – UNESCO Chair in Open Educational Resources, Đại học Athabasca, Canada; GS. Salvatore Pistoia-Reda – Đại học Siena, Italy; GS. Liangwen Kuo và GS. Yi Mou – Đại học Giao thông Thượng Hải, Trung Quốc; GS. Kristian Bankov – Đại học New Bulgarian, Bulgaria. Chính sự đa dạng về chuyên môn này tạo điều kiện để vấn đề AI được nhìn từ nhiều lớp khác nhau, thay vì chỉ dưới góc độ công nghệ.
Toàn cảnh phiên thảo luận bàn tròn “Khoa học xã hội và nhân văn trong thời đại trí tuệ nhân tạo” trong khuôn khổ Diễn đàn Nhân văn Mùa thu Hà Nội 2026
Ngay phần mở đầu, PGS.TS. Đỗ Văn Hùng đặt ra một câu hỏi nền tảng: AI đang tạo ra thay đổi quan trọng nào đối với từng lĩnh vực và tại sao thay đổi đó đáng được quan tâm? Câu hỏi này trở thành điểm xuất phát để cuộc trao đổi đi sâu hơn vào những biến đổi đang diễn ra trong chính cách con người tạo lập, diễn giải và đánh giá tri thức.
Khi AI không chỉ hỗ trợ nghiên cứu mà còn làm thay đổi bản chất của tri thức
Một trong những mạch thảo luận nổi bật của tọa đàm là câu hỏi về giá trị học thuật của tri thức được tạo ra với sự hỗ trợ của AI. Nếu trước đây công nghệ chủ yếu hỗ trợ lưu trữ, tìm kiếm và xử lý dữ liệu, thì AI tạo sinh đang tham gia ngày càng sâu vào quá trình diễn giải, tổng hợp và thậm chí đề xuất nội dung. Điều đó khiến ranh giới giữa “hỗ trợ nghiên cứu” và “tham gia tạo lập tri thức” trở nên khó phân định hơn.
Từ các trao đổi tại tọa đàm, một vấn đề được đặt ra khá rõ: khi AI đưa ra một cách diễn giải có vẻ thuyết phục, nhà nghiên cứu không thể chỉ đánh giá dựa trên mức độ trôi chảy hay hợp lý bề mặt. Việc kiểm chứng nguồn, bối cảnh, lập luận và phương pháp vẫn phải thuộc về con người. Ở các lĩnh vực như nghiên cứu định tính, nhân văn số hay lưu trữ số, AI có thể mở rộng đáng kể khả năng xử lý và khám phá dữ liệu. Tuy nhiên, khả năng phán đoán, hiểu bối cảnh và đưa ra kết luận có ý nghĩa vẫn là phần việc mà nhà nghiên cứu phải chịu trách nhiệm.
Cuộc thảo luận cũng mở rộng sang câu chuyện tiếp cận tri thức. AI có thể hỗ trợ người học và nhà nghiên cứu vượt qua một số rào cản về ngôn ngữ, nguồn lực và khả năng tìm kiếm thông tin; nhưng cơ hội đó chỉ thực sự có ý nghĩa khi đi kèm với năng lực đánh giá và sử dụng thông tin một cách có trách nhiệm. Từ đây, PGS.TS. Đỗ Văn Hùng chuyển mạch cuộc trao đổi từ câu hỏi AI có thể làm gì cho nghiên cứu sang một câu hỏi quan trọng hơn: con người cần giữ vai trò gì khi AI ngày càng tham gia sâu vào quá trình tạo lập tri thức?
Công nghệ càng mạnh, trách nhiệm của con người càng lớn
Khi cuộc trao đổi chuyển từ tri thức sang con người, văn hóa và trách nhiệm, trọng tâm cũng thay đổi: vấn đề không còn là AI có chính xác hay không, mà là con người sử dụng, tin tưởng và chịu trách nhiệm về AI như thế nào. Một trong những nguy cơ được nhắc tới là sự phụ thuộc quá mức vào hệ thống AI. Khi các câu trả lời được tạo ra nhanh, trôi chảy và có vẻ thuyết phục, người dùng có thể giảm dần khả năng phản biện hoặc trao quyền phán đoán cho công nghệ.
Từ đây, vai trò của khoa học xã hội và nhân văn trở nên đặc biệt quan trọng. Các lĩnh vực này giúp đặt ra những câu hỏi mà công nghệ tự nó không thể trả lời: điều gì là công bằng, điều gì là đáng tin cậy, ai chịu trách nhiệm, giá trị nào cần được bảo vệ và công nghệ đang làm thay đổi quan hệ xã hội ra sao. Trong các trao đổi về dữ liệu phỏng vấn, lịch sử cộng đồng hay lưu trữ văn hóa, câu chuyện trách nhiệm còn gắn với việc bảo vệ tiếng nói và bối cảnh của những cộng đồng được phản ánh. Khi AI can thiệp vào quá trình xử lý và diễn giải dữ liệu, nguy cơ mất bối cảnh hoặc làm mờ tính đa dạng văn hóa trở thành vấn đề không thể bỏ qua.
Ở một chiều khác, khi nội dung do AI tạo ra ngày càng phổ biến, những khái niệm như tính xác thực, thẩm quyền tri thức và quyền tác giả cũng cần được nhìn nhận lại. AI có thể tạo ra văn bản và hình ảnh tương đối thuyết phục, nhưng điều đó không đồng nghĩa với việc những sản phẩm ấy mang đầy đủ chiều sâu văn hóa, kinh nghiệm xã hội hay trách nhiệm trí tuệ. Chính trong phần này, mạch điều phối của PGS.TS. Đỗ Văn Hùng làm rõ một điểm chung giữa nhiều lĩnh vực: AI càng tham gia sâu vào đời sống học thuật và xã hội thì trách nhiệm của con người trong kiểm chứng, diễn giải và ra quyết định càng không thể bị thay thế.
Trường đại học cần thay đổi từ cách dạy đến cách hợp tác
Từ các câu hỏi về tri thức và trách nhiệm, phiên tọa đàm chuyển sang một tầng thực tiễn hơn: các trường đại học cần thay đổi như thế nào? Thảo luận không đi theo hướng cấm hay cho phép sinh viên sử dụng AI một cách đơn giản, mà đặt vấn đề ở cách thiết kế hoạt động học tập. Nếu AI đã trở thành một phần của môi trường học tập và làm việc, bài toán quan trọng là làm thế nào để sinh viên có thể sử dụng AI nhưng vẫn phải thể hiện được tư duy, quá trình học tập và năng lực cá nhân. Từ đó, các câu hỏi về phương pháp đánh giá, kỹ năng tư duy và năng lực phản biện được đặt ra. Sinh viên không chỉ cần biết cách sử dụng công cụ mà còn phải biết đặt câu hỏi, kiểm chứng lập luận, nhận diện thiên lệch và hiểu những giả định văn hóa nằm phía sau nội dung do AI tạo ra.
Cuộc trao đổi cũng mở rộng từ lớp học sang quản trị đại học và hợp tác liên ngành. Khi các đơn vị khoa học xã hội và nhân văn làm việc cùng các nhóm nghiên cứu AI, vấn đề không chỉ là chia sẻ dữ liệu hay công nghệ, mà còn là chia sẻ quyền quyết định về câu hỏi nghiên cứu, phương pháp và cách diễn giải kết quả. Ở bình diện đào tạo nguồn nhân lực, mối quan hệ giữa trường đại học và doanh nghiệp cũng được đặt lại trong bối cảnh mới. Việc chuẩn bị cho sinh viên khả năng ứng dụng AI vào những bài toán thực tế đòi hỏi chương trình đào tạo phải linh hoạt hơn, cập nhật hơn và gắn với môi trường nghề nghiệp nhiều hơn.
PGS.TS. Đỗ Văn Hùng từ đó đưa cuộc thảo luận về một câu hỏi có tính hành động: trong 12 tháng tới, đâu là việc các trường đại học nên ưu tiên để sử dụng AI có trách nhiệm và hiệu quả trong khoa học xã hội và nhân văn? Câu hỏi này giúp phiên tọa đàm không dừng lại ở nhận diện thách thức, mà hướng tới những thay đổi có thể bắt đầu từ chính chương trình đào tạo, hoạt động nghiên cứu và cơ chế hợp tác của các trường đại học.
Khoa học xã hội và nhân văn không đứng ngoài quá trình chuyển đổi AI
Qua các trao đổi, một thông điệp xuyên suốt dần được hình thành: AI không làm giảm vai trò của khoa học xã hội và nhân văn; ngược lại, sự phát triển của AI càng làm nổi bật nhu cầu về những năng lực mà các lĩnh vực này có thể đóng góp. Đó là khả năng hiểu con người và xã hội, tư duy phản biện, nhận diện giá trị và thiên lệch, đánh giá bối cảnh văn hóa, đặt ra những câu hỏi về đạo đức và trách nhiệm, đồng thời kết nối công nghệ với những mục tiêu phát triển rộng hơn của xã hội.
Với vai trò host, PGS.TS. Đỗ Văn Hùng đã dẫn dắt cuộc đối thoại theo một mạch từ tri thức – trách nhiệm – giáo dục – hành động, qua đó kết nối những góc nhìn khác nhau thành một vấn đề chung: làm thế nào để AI được phát triển và sử dụng theo cách hỗ trợ con người, thay vì làm suy giảm năng lực phán đoán và quyền chủ động của con người. Cách tiếp cận này cũng có sự gắn kết với định hướng của Khoa Quản trị thông tin, nơi những vấn đề về AI, thông tin, dữ liệu, năng lực số và trách nhiệm của người dùng ngày càng trở thành một phần quan trọng của đào tạo và nghiên cứu. Khép lại phiên tọa đàm, PGS.TS. Đỗ Văn Hùng nhấn mạnh những nội dung đã được trao đổi xoay quanh AI trong nghiên cứu, trách nhiệm khi sử dụng AI và những năng lực cần chuẩn bị cho tương lai; từ đó kỳ vọng các ý tưởng của phiên thảo luận sẽ tiếp tục được chuyển hóa vào giảng dạy, nghiên cứu và hợp tác.
Phiên bàn tròn qua đó góp phần cụ thể hóa tinh thần của Diễn đàn Nhân văn Mùa thu Hà Nội 2026: khoa học xã hội và nhân văn không chỉ quan sát những biến đổi do công nghệ tạo ra, mà cần tham gia trực tiếp vào quá trình định hình cách công nghệ được phát triển, sử dụng và quản trị vì con người.
Các diễn giả và đại biểu chụp ảnh lưu niệm sau phiên thảo luận bàn tròn tại Diễn đàn Nhân văn Mùa thu Hà Nội 2026
Tác giả: IM Media
TIN TỨC CÙNG CHUYÊN MỤC
TIN XEM NHIỀU
