THƯ VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

THANH NGHỊ BÁO TOÀN BIÊN – NGUỒN TƯ LIỆU QUÝ VỀ PHONG TRÀO DUY TÂN TRUNG QUỐC CUỐI THẾ KỶ XIX

Trong kho sách Trung Quốc cổ của Viện Thông tin Khoa học xã hội hiện đang lưu giữ bộ Thanh Nghị báo toàn biên (清議報全編), một nguồn tư liệu có giá trị đặc biệt đối với việc nghiên cứu lịch sử tư tưởng, lịch sử báo chí và phong trào cải cách ở Trung Quốc cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX. Không chỉ là tập hợp đầy đủ các số báo của một cơ quan ngôn luận nổi tiếng, bộ sách còn phản ánh sinh động vai trò của báo chí trong việc truyền bá tư tưởng cải cách, khai sáng dân trí và thúc đẩy những chuyển biến xã hội ở Đông Á trong thời kỳ cận đại.

Thanh Nghị báo (清議報) do nhà tư tưởng và nhà cải cách nổi tiếng Lương Khải Siêu làm chủ bút, xuất bản số đầu tiên tại Yokohama (Nhật Bản) vào cuối năm 1898, ngay sau thất bại của cuộc Biến pháp Mậu Tuất. Trong bối cảnh phong trào Duy Tân bị đàn áp, nhiều nhà cải cách buộc phải lưu vong, Lương Khải Siêu lựa chọn báo chí như một phương tiện để tiếp tục truyền bá tư tưởng đổi mới, khơi dậy tinh thần yêu nước và cổ vũ công cuộc cải cách đất nước. Đến năm 1901, sau khi tòa soạn gặp hỏa hoạn, tờ báo ngừng xuất bản. Trên cơ sở các số báo đã phát hành, Tân Dân Xã Yokohama tiến hành biên tập, bổ sung và hệ thống hóa thành bộ “Thanh Nghị báo toàn biên”, tạo nên một công trình tư liệu có giá trị lâu dài đối với việc nghiên cứu lịch sử tư tưởng và báo chí Trung Quốc cận đại.

Sự ra đời của Thanh Nghị báo gắn liền với một giai đoạn đầy biến động của lịch sử Trung Quốc. Sau thất bại trong các cuộc Chiến tranh Nha phiến và đặc biệt là Chiến tranh Trung - Nhật (1894 - 1895), sự lạc hậu của nhà Thanh ngày càng bộc lộ rõ. Trước nguy cơ mất nước và khủng hoảng toàn diện, nhiều trí thức tiến bộ như Khang Hữu Vi và Lương Khải Siêu chủ trương tiến hành cải cách chính trị, giáo dục và xã hội theo hướng học tập phương Tây và Nhật Bản. Mặc dù phong trào Duy tân thất bại chỉ sau hơn 100 ngày, những tư tưởng cải cách vẫn tiếp tục được duy trì và lan tỏa thông qua hoạt động báo chí. Trong hoàn cảnh lưu vong, báo chí trở thành diễn đàn quan trọng để các nhà cải cách kết nối lực lượng, truyền bá tư tưởng và nuôi dưỡng khát vọng đổi mới đất nước.

Việc lựa chọn Nhật Bản làm nơi xuất bản Thanh Nghị báo cũng phản ánh tầm nhìn của Lương Khải Siêu. Sau thành công của Cải cách Minh Trị, Nhật Bản đã xây dựng được một môi trường báo chí tương đối cởi mở, đồng thời trở thành nơi tập trung đông đảo lưu học sinh và trí thức Trung Quốc. Chính những điều kiện này đã tạo tiền đề để Thanh Nghị báo nhanh chóng trở thành một trong những cơ quan ngôn luận có ảnh hưởng nhất của phong trào duy tân ngoài lãnh thổ Trung Quốc.

Ngay từ khi ra đời, Thanh Nghị báo đã xác định một tôn chỉ rất rõ ràng: duy trì tiếng nói của công luận, nâng cao dân trí, thúc đẩy giao lưu học thuật giữa Trung Quốc và Nhật Bản, đồng thời tiếp thu những thành tựu văn minh của phương Tây để phục vụ công cuộc chấn hưng đất nước. Theo Lương Khải Siêu, báo chí không chỉ là phương tiện truyền tải thông tin mà còn phải trở thành công cụ thức tỉnh ý thức dân tộc, khơi dậy tinh thần trách nhiệm của người dân đối với vận mệnh quốc gia.

Trong bài viết nhân dịp số báo thứ 100, Lương Khải Siêu đã tổng kết bốn đặc sắc lớn của Thanh Nghị báo. Thứ nhất là khởi xướng tư tưởng dân quyền, coi quyền của nhân dân là nền tảng của cải cách. Thứ hai là truyền bá những học thuyết mới của phương Đông và phương Tây nhằm mở rộng tầm nhìn học thuật. Thứ ba là công khai các vấn đề chính trị đương thời, phơi bày những sai lầm và âm mưu của phe bảo thủ trong triều đình. Cuối cùng là khơi dậy ý thức quốc gia và lòng tự tôn dân tộc thông qua việc giúp người dân hiểu rõ vị thế của Trung Quốc trong bối cảnh thế giới đang thay đổi nhanh chóng. Bốn phương diện này không chỉ phản ánh tôn chỉ hoạt động của tờ báo mà còn cho thấy tư duy cải cách và tầm nhìn chính trị của Lương Khải Siêu đối với con đường phát triển của Trung Quốc trong bối cảnh chuyển biến mạnh mẽ của thời đại. Chính vì vậy, Thanh Nghị báo được đánh giá là một trong những tờ báo chính luận có ảnh hưởng sâu rộng nhất ở Trung Quốc đầu thế kỷ XX.

Nội dung của Thanh Nghị báo rất phong phú, phản ánh gần như toàn bộ những vấn đề lớn của xã hội Trung Quốc lúc bấy giờ. Bên cạnh các bài bình luận chính trị phê phán phái bảo thủ và ủng hộ mô hình quân chủ lập hiến, tờ báo còn tích cực giới thiệu các học thuyết chính trị, xã hội và pháp luật phương Tây; cổ vũ tinh thần yêu nước, dân quyền và ý thức công dân; đồng thời giới thiệu nhiều tư tưởng cải cách từ Nhật Bản và các quốc gia khác. Qua hệ thống bài viết đa dạng này, Thanh Nghị báo từng bước mở rộng tầm nhìn của độc giả về những biến chuyển của thế giới đương đại, góp phần hình thành nhận thức mới về cải cách và hiện đại hóa đất nước. Dù được xuất bản trong điều kiện hết sức khó khăn, lượng phát hành của báo vẫn đạt khoảng 3.000-4.000 bản mỗi kỳ, một con số rất đáng kể vào thời điểm đó, cho thấy sức lan tỏa và ảnh hưởng rộng rãi của tờ báo trong giới trí thức Trung Quốc.

Hiện nay, kho sách Trung Quốc cổ của Viện Thông tin Khoa học xã hội đang lưu giữ 07 tập của bộ Thanh Nghị báo toàn biên, tương ứng với 22 trong tổng số 26 quyển của bộ sách gốc. Bộ sưu tập bao gồm các phần về chính luận, trước tác của các học giả, sách dịch, văn học, các bài dịch từ báo chí nước ngoài và các ghi chép lịch sử đương thời. Hiện bộ sưu tập còn thiếu bốn quyển, trong đó có hai bản dịch của những tiểu thuyết chính trị nổi tiếng của Nhật Bản là Giai nhân kỳ ngộ và Kinh quốc mỹ đàm. Mặc dù chưa đầy đủ, đây vẫn là một trong những bộ sưu tập Thanh Nghị báo toàn biên có giá trị nghiên cứu cao và tương đối hoàn chỉnh hiện còn được lưu giữ.

Đối với các nhà nghiên cứu ngày nay, Thanh Nghị báo toàn biên không chỉ là nguồn tư liệu về lịch sử báo chí Trung Quốc mà còn phản ánh quá trình tiếp nhận tư tưởng dân chủ, pháp quyền và hiện đại hóa ở Đông Á đầu thế kỷ XX. Qua những bài chính luận, khảo cứu, bản dịch và ghi chép lịch sử, bộ sách giúp người đọc hiểu rõ hơn diễn biến của phong trào Duy Tân, sự hình thành của tư tưởng cải cách cũng như những cuộc tranh luận lớn về con đường phát triển của Trung Quốc trong thời kỳ chuyển mình từ chế độ phong kiến sang xã hội cận đại.

Việc bảo tồn và giới thiệu Thanh Nghị báo toàn biên không chỉ góp phần phát huy giá trị của kho sách Trung Quốc cổ tại Viện Thông tin Khoa học xã hội mà tạo điều kiện để các nhà nghiên cứu trong và ngoài nước tiếp cận một nguồn tư liệu nguyên bản có giá trị về lịch sử tư tưởng, báo chí và cải cách ở Trung Quốc cận đại. Trong bối cảnh ngày càng coi trọng khai thác các nguồn tư liệu gốc phục vụ nghiên cứu khoa học, bộ sách này có ý nghĩa đặc biệt trong việc làm sáng tỏ những chuyển biến về tư tưởng, chính trị và xã hội ở khu vực Đông Á vào buổi đầu thời kỳ hiện đại, đồng thời khẳng định giá trị của các bộ sưu tập sách cổ đang được lưu giữ tại Viện Thông tin KHXH./.

Nguyễn Văn Thịnh