THƯ VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

NAM KỲ CUỐI THẾ KỶ XIX - ĐẦU THẾ KỶ XX QUA BỘ SƯU TẬP CÁC CHUYÊN KHẢO ĐỊA PHƯƠNG (MONOGRAPHIE)

Lịch sử và văn hóa Việt Nam từ nửa sau thế kỷ XIX đến nửa đầu thế kỷ XX vẫn luôn là giai đoạn thu hút sự quan tâm của giới nghiên cứu. Đây là thời kỳ đất nước trải qua những biến động sâu sắc về chính trị, xã hội và văn hóa khi chế độ thuộc địa của Pháp từng bước được thiết lập, trong khi triều Nguyễn vẫn duy trì vai trò của một chính quyền bản xứ dưới sự bảo hộ. Sự giao thoa giữa các thiết chế cũ và mới, giữa truyền thống và hiện đại, cùng những biến chuyển về kinh tế, hành chính và đời sống xã hội đã tạo nên một bức tranh lịch sử nhiều tầng lớp, để lại hệ thống tư liệu phong phú nhưng cũng đặt ra không ít thách thức đối với việc nghiên cứu và phục dựng lịch sử giai đoạn này.

Việc khảo cứu giai đoạn này gặp nhiều khó khăn do nguồn tư liệu còn lại không thật đầy đủ. Chiến tranh, sự biến động của các thể chế chính trị và quá trình lưu giữ tư liệu qua nhiều thời kỳ khiến không ít tài liệu bị thất lạc hoặc phân tán. Trong bối cảnh đó, những công trình khảo cứu được biên soạn ngay trong thời kỳ lịch sử mà chúng phản ánh trở thành nguồn tư liệu gốc có giá trị đặc biệt, góp phần bổ sung những cứ liệu quan trọng để nhận diện và tái hiện diện mạo của từng địa phương.

Hiện nay, Thư viện Khoa học xã hội đang lưu giữ một bộ sưu tập gồm 13 chuyên khảo địa phương (Monographie) xuất bản bằng tiếng Pháp trong thời kỳ thuộc địa. Đây là những công trình được biên soạn theo từng đơn vị hành chính, phản ánh khá toàn diện điều kiện tự nhiên, lịch sử, kinh tế, xã hội và văn hóa của mỗi địa phương trong giai đoạn cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX. Phần lớn các công trình tập trung khảo cứu các tỉnh Nam Kỳ, bên cạnh một chuyên khảo về tỉnh Vĩnh Yên (Bắc Kỳ) và một chuyên khảo về tỉnh Đắk Lắk (Trung Kỳ/Tây Nguyên).

Bộ sưu tập bao gồm:

Đây là những công trình khảo cứu chuyên sâu về từng địa phương, phản ánh khá toàn diện điều kiện tự nhiên, địa lý, thổ nhưỡng, dân cư, lịch sử, văn hóa, tín ngưỡng, tổ chức hành chính, hoạt động kinh tế, giao thông, sản vật địa phương và nhiều phương diện khác của đời sống xã hội. Một số chuyên khảo còn ghi chép về các dòng họ, phong tục tập quán, di tích, đồng thời cung cấp nhiều số liệu thống kê về dân số, sản lượng nông nghiệp, thương mại và hệ thống hành chính của từng tỉnh.

Phần lớn các chuyên khảo được thực hiện bởi các học giả, viên chức nghiên cứu và cộng tác viên của Trường Viễn Đông Bác Cổ Pháp (École française d'Extrême-Orient - EFEO) cùng một số cơ quan nghiên cứu và hành chính của chính quyền Đông Dương. Mặc dù được biên soạn trong bối cảnh thuộc địa và không tránh khỏi những giới hạn nhất định về góc nhìn, các công trình này được giới nghiên cứu đánh giá là nguồn tư liệu gốc có giá trị lớn đối với việc tìm hiểu lịch sử, văn hóa và xã hội Việt Nam cuối thế kỷ XIX - đầu thế kỷ XX.

Một trong những điểm nổi bật của bộ chuyên khảo là hệ thống số liệu thống kê, bản đồ, sơ đồ và ảnh chụp đương thời được trình bày khá phong phú. Những tư liệu trực quan này không chỉ bổ sung cho phần mô tả mà còn là nguồn tư liệu quan trọng, góp phần tái hiện sinh động diện mạo các địa phương Nam Kỳ cách đây hơn một thế kỷ.

Giá trị của bộ Monographie không chỉ nằm ở khối lượng thông tin phong phú mà còn ở tính chất của một nguồn tư liệu được hình thành ngay trong giai đoạn lịch sử mà các công trình phản ánh. Điều này tạo điều kiện để các nhà nghiên cứu đối chiếu với các nguồn sử liệu khác, qua đó nhận diện rõ hơn những đặc điểm về tổ chức hành chính, đời sống kinh tế, văn hóa và xã hội của từng địa phương trong thời kỳ thuộc địa.

Ngày nay, bộ Monographie không chỉ có ý nghĩa đối với các nhà nghiên cứu lịch sử, văn hóa, dân tộc học, địa lý hay khu vực học, mà còn là nguồn tư liệu quý cho những ai quan tâm đến quá trình hình thành và biến đổi của các vùng đất Nam Kỳ nói riêng và Việt Nam trong thời kỳ cận đại. Được biên soạn ngay trong thời kỳ lịch sử mà các công trình phản ánh, bộ chuyên khảo có giá trị như những ghi chép đương thời, góp phần bổ sung thêm những cứ liệu quan trọng cho việc nghiên cứu và nhận thức về một giai đoạn nhiều biến động của lịch sử dân tộc.

Việc bảo tồn và phát huy giá trị bộ sưu tập Monographie không chỉ góp phần làm giàu nguồn tư liệu của Thư viện Khoa học xã hội mà còn tạo điều kiện để các nhà nghiên cứu tiếp cận những tư liệu gốc phục vụ nghiên cứu lịch sử, văn hóa, địa lý và quá trình biến đổi xã hội ở Việt Nam cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX. Trong bối cảnh nghiên cứu liên ngành và khai thác tư liệu gốc ngày càng được coi trọng, bộ sưu tập này tiếp tục khẳng định giá trị khoa học và thực tiễn, đồng thời góp phần phát huy hiệu quả các sưu tập sách cổ đang được lưu giữ tại Viện Thông tin Khoa học xã hội./.